Poort naar de Toekomst

In Eindhoven staat een markant beeld, in de vorm van een buste, van de oprichter van het concern Philips, Gerard Philips. Deze buste werd in 2023 geplaatst in het Gloeilampplantsoen, waar het drie jaar bleef staan voordat het verhuisde naar zijn definitieve plek; het nieuwe Victoriapark.

Het idee voor deze buste ontstond omdat Anton Philips al een statig beeld heeft voor het Centraal Station en Frits Philips een standbeeld op de Markt, terwijl Gerard Philips — de daadwerkelijke oprichter van het bedrijf — slechts met een plakkaat aan het Philips Museum werd herdacht. Dat werd als onvoldoende beschouwd voor iemand die zo’n bepalende rol heeft gespeeld in de ontwikkeling van Eindhoven. Philips besloot daarom dat ook Gerard een volwaardig eerbetoon verdiende. Het bedrijf schakelde kunstenaar Andreas Hetfeld in om een nieuw kunstwerk te ontwerpen. Dat resulteerde in de buste die vandaag de dag in het Victoriapark te bewonderen is.

Gerard keerde terug naar Zaltbommel, samen met de machines en Woschke. Aanvankelijk werkte hij verder in het washok achter het ouderlijk huis, maar al snel ging hij op zoek naar een geschikte locatie voor een echte fabriek. Samen met zijn vader vond hij een perceel in Breda, dat Frederik op 28 maart 1891 aankocht. Terwijl de bouwplannen werden voorbereid, kwam Frederiks neef Louis Redelé, zeepfabrikant in Eindhoven, op bezoek. Hij vertelde dat er in Eindhoven een leegstaande weverij te koop stond. Eindhoven bleek gunstiger dan Breda: er was een goede spoorverbinding met Duitsland, de lonen waren relatief laag en er was veel ervaren industriepersoneel beschikbaar. Gerard en Frederik besloten de overstap te maken. Op 27 april 1891 kocht Gerard de leegstaande weverij tijdens een openbare veiling. Een groot voordeel was dat het gebouw al beschikte over een stoommachine, iets wat in die tijd lang niet overal vanzelfsprekend was.

In 1914 werd het Philips Natuurkundig Laboratorium (Natlab) opgericht. Gerard was ervan overtuigd dat dit essentieel was voor de continuïteit van het bedrijf. De herinvoering van de Nederlandse octrooiwet stimuleerde bovendien de opbouw van een eigen patentenportefeuille. Deze keuze leidde al snel tot belangrijke vindingen die het bedrijf veel zouden opleveren. Enkele voorbeelden:

• Röntgenbuizen (1917) — Philips kreeg de vraag of het kapotte röntgenbuizen kon repareren. Gerard vroeg de directeur van het Natlab dit te onderzoeken. Omdat er geen onoverkomelijke problemen waren, ging men aan de slag. Korte tijd later kwamen de eerste röntgenbuizen uit de fabriek, wat uiteindelijk zou leiden tot massaproductie en de opbouw van een complete medische tak binnen het bedrijf.
• Radiolampen (1918) — In 1918 kwam de vraag of Philips radiolampen kon produceren. Gerard vond dit een interessante uitdaging en gaf het Natlab opdracht deze te ontwikkelen. Toen in 1921 zowel de Belgische overheid als een Franse radiofabrikant elk vijfduizend lampen bestelden, kon een fabricagelijn worden opgezet. Deze ontwikkeling vormde de basis voor Philips’ latere productie van radio’s, een markt waarin het bedrijf sterk zou groeien.

Het idee voor een nieuw kunstwerk ontstond omdat er in Eindhoven al standbeelden bestaan van zowel Anton als Frits Philips, maar Gerard Philips (de grondlegger van het concern) slechts met een plakkaat aan het Philips Museum werd herdacht. Dat werd als te summier ervaren voor iemand die zo’n bepalende rol heeft gespeeld in de ontwikkeling van het bedrijf én de stad. Daarom besloot Philips dat er een nieuw eerbetoon moest komen.

Een traditioneel standbeeld vond men echter niet meer van deze tijd. Zulke beelden hebben vaak een beperkt imago en veel voorbijgangers weten niet eens meer wie er is afgebeeld. Philips ging daarom op zoek naar een kunstenaar die een eigentijdse, betekenisvolle vorm kon geven aan het eerbetoon. Die zoektocht leidde naar kunstenaar Andreas Hetfeld, die unaniem werd geselecteerd door een kunstcommissie bestaande uit stedenbouwkundige en landschapsarchitect Adriaan Geuze, adviseur kunst en ruimte bij Kunstloc Brabant Netty van de Kamp, en vertegenwoordigers van Philips.

Hetfeld kwam met het idee voor een monumentale buste van Gerard Philips, een sculptuur waar je doorheen kunt lopen, waardoor het kunstwerk fungeert als een ‘Poort naar de Toekomst’. Het kunstwerk zou een plek krijgen in het toekomstige Victoriapark, waar Gerard uitkijkt over de Gender die hier weer bovengronds komt te stromen over het voormalige Philipsterrein. Tegelijkertijd kijkt hij naar het gebied tussen de Emmasingel en de Wielewaal, het gebied dat hij destijds aankocht voor de uitbreiding van het bedrijf.

Dit gebied is tegenwoordig niet meer in handen van Philips, maar het is uitgegroeid tot een gebied met veel diversiteit, met sociale woningbouw, innovatieve bedrijven en een groot stadspark. Moderne architectuur en historische Philips‑elementen komen er samen, waardoor de geschiedenis van het concern nog altijd zichtbaar is.

Gerard kijkt in dit plan letterlijk én symbolisch naar de toekomst die hij mede heeft vormgegeven. Want zonder zijn besluit om het bedrijf in Eindhoven te vestigen, waren er geen Philipsfabrieken geweest, geen Natuurkundig Laboratorium (NatLab), geen universiteit, geen Brainport, etc. Eindhoven zou nog steeds Eindhoven zijn geweest, maar niet het Eindhoven dat we vandaag kennen.

De kunstenaar

Andreas Hetfeld (1965) is een Duits‑Nederlandse kunstenaar die bekendstaat om zijn monumentale sculpturen, ruimtelijke installaties en kunstwerken die de relatie tussen mens, geschiedenis en omgeving onderzoeken. Hij groeide op in Duitsland en volgde zijn kunstopleiding aan de Hogeschool voor de Kunsten Arnhem, waar hij zich ontwikkelde tot een kunstenaar met een sterke focus op vorm, materiaal en beleving in de openbare ruimte.

Hetfeld werkt veel met cortenstaal, brons en hout, materialen die door hun structuur en veroudering een eigen karakter krijgen. Zijn kunstwerken kenmerken zich door een gelaagde opbouw, een duidelijke aandacht voor ambacht en een sterke verbinding met de plek waarvoor ze worden gemaakt. In zijn werk speelt hij vaak met schaal, perspectief en toegankelijkheid: veel van zijn sculpturen nodigen bezoekers uit om erdoorheen te lopen of ze van binnenuit te ervaren.

Hij verwierf landelijke bekendheid met het grote Romeinse masker 'Het gezicht van Nijmegen' op het eiland Veur-Lent, dat een iconisch herkenningspunt werd. Zijn werk wordt regelmatig geprezen om de manier waarop het geschiedenis, identiteit en landschap samenbrengt.

De buste is opgebouwd uit 496 staalstroken van cortenstaal, een materiaal dat door zijn roestbruine kleur een warme, natuurlijke uitstraling krijgt. De stroken creëren een gelaagdheid die het mogelijk maakt om het kunstwerk in de avond sfeervol te verlichten. Tegelijkertijd verwijzen de lagen naar de medische wereld van Philips: het bedrijf staat bekend om zijn CT‑scanners, die het menselijk lichaam in dwarsdoorsneden zichtbaar maken. Door deze scans samen te voegen ontstaat een compleet beeld. De buste van Gerard is op vergelijkbare wijze opgebouwd uit afzonderlijke ‘doorsneden’.

Het vervaardigen van het beeld is een flinke klus. Elke laag wordt afzonderlijk gemaakt en moet exact op de juiste positie op de vorige laag worden geplaatst. In eerste instantie was het de bedoeling om de lagen direct op elkaar te monteren, maar dat zou kunnen leiden tot spleetcorrosie, wat het kunstwerk op termijn zou aantasten. Daarom is gekozen voor kleine afstandhouders tussen de platen. Hierdoor blijft er een smalle ruimte tussen de lagen, wat het risico op corrosie vermindert én het beeld een meer open, bijna zwevend karakter geeft.

Omdat het kunstwerk te groot is om in het atelier te bouwen, is uitgeweken naar een scheepswerf in Millingen, waar tussen de schepen voldoende ruimte is om de volledige constructie op te bouwen. Het kunstwerk wordt uiteindelijk 7 meter hoog, 8 meter breed en zal ongeveer 22 ton wegen. Om het transport mogelijk te maken, wordt het opgebouwd in drie delen, die in Eindhoven weer tot één geheel worden samengevoegd.

Onthulling

Op 15 mei 2023, wanneer het bedrijf Philips 132 jaar bestaat, wordt het kunstwerk officieel overhandigd aan de burgemeester van Eindhoven. Het staat op dat moment in het Gloeilampplantsoen, een tijdelijke locatie omdat het Victoriapark nog niet gereed is. Vanaf deze plek kijkt Gerard uit over Strijp‑S, Eindhoven en uiteindelijk de Emmasingel, precies richting het fabriekje waar hij in 1891 begon.

Op 9 april 2026 gaat het kunstwerk opnieuw op transport, ditmaal naar zijn definitieve locatie in het Victoriapark. In de vroege ochtend verzamelt een klein groepje mensen zich rondom het kunstwerk en wordt alles in gereedheid gebracht om de drie delen op twee vrachtwagens te laden. Na enkele uren staat alles vastgesjord en begint de tocht door Eindhoven. De route kent enkele obstakels: zo moet het kunstwerk onder het Strijps Bultje door en via de rotonde bij de Cederlaan de Rondweg op. Toch verloopt de rit voorspoediger dan verwacht en arriveert het kunstwerk eerder dan verwacht op zijn eindbestemming.

Onder het toeziend oog van vele belangstellenden wordt het beeld op zijn definitieve plek gehesen. Vanaf dat moment kijkt Gerard uit over wat hij in Eindhoven heeft helpen opbouwen. Het park zelf is nog niet klaar, pas over een jaar kunnen bezoekers genieten van het groen en van de Gender die door het park zal stromen, maar Gerard staat al trots op zijn nieuwe plek.

Gerard is eindelijk ‘thuis’ gekomen.