Protestantse lagere school

Aan de Schoolstraat in de buurt Hemelrijken staat een bijzonder en historisch gebouw. Vanaf de straat is vooral een lange bakstenen muur met enkele ramen zichtbaar, maar aan de achterzijde verraden de vorm en opzet direct dat het oorspronkelijk een schoolgebouw was. Door de jaren heen heeft het pand verschillende functies gekend, waardoor het een bijzondere plaats inneemt in de geschiedenis van de wijk.

Uitbreidingsplan Woensel

Aan het begin van de twintigste eeuw veranderde Woensel in hoog tempo. De industrialisatie zorgde voor een sterke bevolkingsgroei en langs de uitvalswegen verrezen nieuwe woningen. Om deze ontwikkeling te begeleiden stelde de gemeente Woensel in 1904 een uitbreidingsplan op voor het gebied dat tegenwoordig deel uitmaakt van Oud-Woensel.

Vooral de snelle groei van Philips speelde hierbij een belangrijke rol. De fabriek trok werknemers uit heel Nederland aan, die zich met hun gezinnen in de regio vestigden. De behoefte aan voorzieningen nam daardoor sterk toe. Hoewel aan de Kronehoefstraat al een nieuwe openbare school was gebouwd, bleek deze al snel te klein. Bovendien groeide de protestantse gemeenschap, die behoefte had aan eigen onderwijs.

Om aan deze vraag te voldoen bouwde de Protestantse Onderwijsvereniging in 1904 de Christelijke Nationale School. De school kwam te staan aan een nieuw aan te leggen straat, haaks op de weg Hemelrijken. Wat toen nog een grotendeels leeg gebied was, zou in de daaropvolgende jaren uitgroeien tot een volwaardige woonwijk.

De school

De Christelijke Nationale School werd gebouwd als een portiekschool, een schooltype dat rond het begin van de twintigste eeuw veel werd toegepast. De drie oorspronkelijke klaslokalen waren bereikbaar via twee afzonderlijke portieken: één aan de kopgevel van het gebouw en één in de langgevel aan de zijde van het schoolplein. Rondom het terrein stonden een hekwerk en een tuinmuur. Op het schoolplein bevond zich bovendien een vrijstaand gymnastieklokaal.

De groei van de wijk en het toenemende aantal leerlingen zorgden ervoor dat de school al snel uit haar jasje groeide. Daarom werden in 1906 drie extra klaslokalen aan het gebouw toegevoegd. Deze uitbreiding werd uitgevoerd in dezelfde stijl als het oorspronkelijke ontwerp, waardoor het gebouw zijn eenheid behield.

In 1934 onderging de school opnieuw een ingrijpende verandering. De westgevel werd verbouwd, waardoor het uiterlijk van het gebouw aanzienlijk veranderde. Ondanks deze aanpassingen zijn delen van de oorspronkelijke school uit 1904 nog altijd herkenbaar aanwezig.

De buurt

De bouw van de school maakte deel uit van een grotere uitbreiding van Woensel aan het begin van de twintigste eeuw. In het uitbreidingsplan werd een nieuwe woonbuurt ingetekend met vier straten die werden vernoemd naar leden van het Koninklijk Huis: de Julianastraat, Oranjestraat, Emmastraat en Hendrikstraat. De Christelijke Nationale School kreeg een plek aan de nieuw aangelegde Julianastraat.

In deze buurt verrezen voornamelijk arbeiderswoningen voor de vele gezinnen die zich door de groei van de industrie in Woensel vestigden. Wat begon als een nog grotendeels onbebouwd gebied ontwikkelde zich daardoor in korte tijd tot een levendige volksbuurt.

Een belangrijke verandering volgde in 1920, toen Woensel werd geannexeerd door Eindhoven. Door de samenvoeging moesten de straatnamen van de voormalige gemeenten opnieuw worden bekeken om dubbele namen te voorkomen. Daarbij bleek dat de naar leden van het Koninklijk Huis vernoemde straten al elders in Eindhoven voorkwamen. Daarom kregen de straten in de buurt nieuwe namen:

De Julianastraat werd de Schoolstraat.
De Oranjestraat werd de Zoutmanstraat.
De Emmastraat werd de Van Kinsbergenstraat.
De Hendrikstraat werd samengevoegd met de Burgemeester De Vriesstraat en kreeg voortaan de naam De Vriesstraat.

Daarmee verdwenen de koninklijke straatnamen uit de buurt, maar de straten zelf bleven een belangrijk onderdeel van het vroeg-twintigste-eeuwse uitbreidingsplan van Woensel.

Een nieuwe school

In 1956 kwam een einde aan het gebruik van het gebouw als lagere school. Daarmee begon een nieuwe fase in de geschiedenis van het pand. Kort na de sluiting vestigde zich hier de Levensschool, een onderwijsinstelling waar jongeren die al werkten één dag per week onderwijs volgden.

In hetzelfde jaar nam ook de Akademie voor Industriële Vormgeving een deel van het gebouw in gebruik. Deze opleiding, de voorloper van de latere Design Academy Eindhoven, groeide snel en breidde haar activiteiten steeds verder uit. Nadat de Levensschool het pand had verlaten, kreeg de academie de beschikking over het volledige complex.

Om aan de behoeften van het kunstonderwijs te voldoen, werden bestaande ruimtes op het terrein verbouwd tot ateliers en leslokalen. Daarnaast verschenen er in de loop der jaren verschillende nieuwe bijgebouwen op het voormalige schoolterrein.

Wijkvernieuwing

Tegen het einde van de jaren zeventig stond de buurt opnieuw aan de vooravond van grote veranderingen. Terwijl plannen werden gemaakt voor de vernieuwing van Hemelrijken, liep ook de Akademie voor Industriële Vormgeving tegen de grenzen van het voormalige schoolgebouw aan. Na ruim twintig jaar gebruik was het complex te klein geworden voor de groeiende opleiding. In 1979 verhuisde de academie daarom naar een andere locatie.

Kort na het vertrek van de academie werden verschillende gebouwen op het terrein gesloopt. Alleen de voormalige overdekte speelplaats, het oude gymnastieklokaal en een noodgebouw uit 1957 bleven behouden.

In de jaren tachtig veranderde Hemelrijken ingrijpend. Een groot deel van de bestaande woningvoorraad maakte plaats voor nieuwbouw, waardoor het aanzien van de buurt sterk veranderde. Op verschillende locaties verrezen moderne woningen en appartementen.

Toch verdween niet alles. Verschillende woningen bleven behouden, waaronder een aantal panden aan de Schoolstraat. Ook het voormalige schoolgebouw ontsnapte aan de sloop. Hierdoor bleef een tastbare herinnering aan het vroeg-twintigste-eeuwse Hemelrijken bewaard in een buurt die grotendeels opnieuw werd opgebouwd.

Atelierruimtes

Met het vertrek van de academie kwam het gebouw leeg te staan. De gemeente Eindhoven, eigenaar van het pand, ging daarom op zoek naar een nieuwe bestemming. Uiteindelijk werd gekozen voor een functie die goed aansloot bij het creatieve verleden van het gebouw. De voormalige school en academie werd ingericht als ateliercomplex voor kunstenaars.

Daarmee begon opnieuw een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van het pand. Waar ooit schoolkinderen les kregen en later ontwerpstudenten hun opleiding volgden, vonden nu kunstenaars er een plek om te werken.

Monument

In 2003 kregen de voormalige school, de houten overkapping en de gymzaal de status van gemeentelijk monument. Hiermee werd het historische ensemble officieel erkend als waardevol erfgoed en konden de gebouwen niet langer zonder meer worden verbouwd of gesloopt.

Ruim vijftien jaar later kwam de toekomst van het complex opnieuw ter discussie te staan. In 2019 maakte de gemeente Eindhoven plannen om het gebouw te verkopen. Hiervoor zouden de kunstenaars die hun ateliers in het pand hadden moeten vertrekken. De gebruikers van het gebouw kwamen hiertegen in verzet en voerden actie voor behoud van de atelierruimtes. Met succes, want anno 2026 wordt het gebouw nog altijd gebruikt door kunstenaars en is het nog steeds eigendom van de gemeente Eindhoven. Wel wordt onderzocht welke rol het monumentale complex in de toekomst kan blijven vervullen.